Gereformeerd Gezind

[Jan Bras]

Het kan in Rotterdam voorkomen dat je in een bepaalde wijk woont, één straat naar achteren of naar voren verhuist en daarmee tegelijk de grens van het kerkelijk territorium overschrijdt. Je verlaat de ene hervormde gemeente en je vestigt je in de andere. Het verschil: één straat. Of nog minder. Zelfs als je naar de overkant van de straat gaat verhuizen kun je dezelfde verrassende situatie tegenkomen.
De stad Rotterdam kent vanouds de hervormde gemeente Rotterdam Centrum, de hervormde gemeenten Delfshaven (sinds de annexatie door Rotterdam in 1886), Kralingen (iden in 1895), Hillegersberg, Overschie en IJsselmonde (idem in 1941). De gemeenten zijn (of waren?) verenigd in de Raad der hervormde gemeenten van Groot Rotterdam, ten dienste van jeugd-, studenten- en ziekenhuispastoraat. Behalve IJsselmonde liggen deze gemeenten op de rechter Maasoever.
Op de linker Maasoever zijn de gemeenten Charlois, Feyenoord, Vreewijk en IJsselmonde in 1966 samengevoegd tot één centrale gemeente Rotterdam-Zuid. Helaas haakte om financiele redenen IJsselmonde later weer af. De kerkvoogden daar hadden een vooruitziende blik m.b.t. terugloop van leden en vermindering van inkomsten.
Ik werkte destijds op een notariskantoor, waar ik werkzaam was in de registergoedpractijk. Mijn toenmalige baas had connecties met een kerkvoogd en zodoende kreeg ik o.m. te maken met de kadastrale tenaamstelling van de diverse kerkgebouwen, pastorieen en wijkgebouwen die alle ten name van de Hervormde Gemeente Rotterdam-Zuid moesten worden gesteld. Dat was natuurlijk een leuke en omvangrijke klus en daarnaast kwamen de problemen m.b.t. omzet- en overdrachtsbelasting om de hoek kijken. (Gelukkig waren er voor de kerk allerlei 'vrijstellingsbepalingen'). Toen IJsselmonde weer afhaakte, was ik niet meer aan dat kantoor verbonden en vernam wel dat het 'terugdraaien' van de registergoederen in (toen weer) hervormd IJsselmonde een omvangrijker klus bleek te zijn en dus minder leuk.
Dit was midden 70er jaren van de vorige eeuw en toen pakten de donkere wolken zich al samen boven hervormd Rotterdam.
Het toch wel 'Bondse' en 'confessionele' Zuid, met diverse GB-en confessionele predikanten kromp vanaf die jaren drastisch in en in 2015 verwacht men dat er nog slechts 3 predikanten en 3 kerkgebouwen voor de (nu PKN) gemeente zullen zijn (lees de site van www.At Polhuis.nl).
Mij treft dit bijzonder, ik heb goede herinneringen aan Rotterdam Zuid. Als 'oorlogskind' ben ik jarenlang opgevoed door mijn grootouders en we gingen naar die grote Maranathakerk aan de Hillevliet, dubbele diensten om 9 uur en 10.30 uur en de middagdienst om 5 uur. In 'heel' Zuid (toen nog aparte hervormde gemeenten) waar de predikanten in Zuid 'rond' preekten, zodat je ze practisch allemaal beluisterde. Er was toen een totaal predikantenbestand van ongeveer 17. En in 2015 dus nog maar 3!
Ook gingen we wel naar de Wilhelminakerk om op zaterdagavond de 'grote vier' te horen: Feike Asma, Piet van Egmond, Jan Bonefaas en Simon C. Jansen, welke laatste ik in mijn Amsterdamse tijd weer opnieuw hoorde in zijn Westerkerk met o.a. Ds Nico Terlinden, prof. Berkhof e.a.
Maar dat was weer een andere en latere tijd.
De trams die door de Oranjeboomsraat reden en de Wilhelminakerk (vaak met een r.t-gang passeerden) hadden het consigne om op zaterdagavond tijdens de concerten en op zondag tijdens de kerkdiensten om 10 en 5 uur wat rustiger aan te doen.
Rond de Wilhelminakerk waren twee wijkgemeenten, maar kerk en wijkgemeenten bestaan al lang niet meer. De kerk werd in 1973 gesloopt en de huizen waar voorheen de kerkelijk meelevenden woonden, zijn nu bewoond door de Turkse- en Marokkaanse medelanders en inmiddels gerenoveerd, ook heeft er een enorme kaalslag en nieuwbouw plaatsgevonden. Er is slechts nog een gereformeerde kerk, waar Ds Kruger (een Zd. Afrikaan) aan verbonden is die tevens schipperspastoraat bedrijft.
In Zuid is het grootste deel der meelevenden boven de 70, en jeugd komt er niet meer bij. Diverse kerkgebouwen, ook nieuwere gebouwen zijn 'afgeslankt' dan wel gesloopt.
De Maranathakerk is gelukkig nog in volle glorie aanwezig en is nu een bloeiende herv.-geref. streekgemeente, eerder gediend door de predikanten C. van den Bergh, Iz. Kok, C.A. van der Sluys en nu dus door Ds M.M. van Campen. Maar o, wat hadden de islamieten deze kerk graag gehad, hij ligt op steenworp afstand van de Essalam-moskee, nu nog gevestigd in de voormalige banketwinkel en -bakkerij van Scheffers (terwijl ik dit schrijf loopt het water me in de mond als ik denk aan al die lekkernijen die toen daar verkocht werden). En die Essalam-moskee die vanaf 2003 gebouwd wordt, komt maar niet af en de bouw ligt voor de zoveelste keer stil(lees AD-Rotterdam).
Hetzelfde verhaal kan verteld worden over de hervormde gemeente Rotterdam Centrum, destijds ook 17 hervormde predkanten en nu ook een rest-gemeente geworden met een getal van 5 predikanten. De Opstandingskerk en de Prinsekerk maar ook de Groote- of Sint Laurenskerk zijn geen eigendom meer van de hervormde gemeente maar worden 'in bruikleen' afgestaan voor de kerkelijke samenkomsten.
Voor rekening van de Diaconie wordt een nieuwe Pauluskerk gebouwd.
Deze kerk (architect Barend van Veen) was een juweel met het mooie glas in betonraam(Ger van Iersel) en kon je vanaf de Lijnbaan zien met de gekruisigde Chrstus. Het doopvont, je daalde letterlijk met twee afdalende treden naar het ronde doopbassin. De avonddiensten van de Commssie Bijzonder Kerkewerk staan nog in veler geheugen gegrift met illustere voorgangers uit de breedte van de (toenmalige) hervormde kerk. Die avonddiensten werden toen bezocht door andere verslaafden dan die later deze kerk om andere redenen bezochten .
De hervormde wijkgemeente Samaritaan waar o.a. wijlen Ds W.L. Tukker en Ds N. Kleermaker als predikant gewerkt hebben, is territoriaal iets opgeschoven en het werkterrein is nu verbreed naar Bergpolder en Liskwartier en de zondagse samenkomsten worden in de Opstandingskerk gehouden. Ook hier een grote groep 'oude getrouwen' maar gelukkig kiezen ook veel jongeren (opneuw) voor de stad.
Met de gereformeerde Bergsingelkerk is incidenteel contact en met de Ev. Lutherse Andreaskerkgemeente is, wat ik begrijp, helemaal geen contact.
Het PKN-gevoel is in Rotterdam Centrum niet al te sterk.
In Hillegersberg zijn de wijken Ommoord, Schiebroek, Kleiweg-kwartier en Molenlaankwartier e.a. 'samen op weg' gegaan, de Hillegondakerkgemeente in het 'oude dorp' is een gemengde conf.-Ger.Bondsgemeente. Hillegersberg is nog een gemeente waar een groot aantal Rotterdammers wonen met een 'vette' portemonnee en naar ik begreep is het deel wat kerkelijk meeleeft tamelijk groot te noemen.
Eigenlijk geldt hetzelfde voor Kralingen, vanouds het meest kapitaalkrachtige gedeelte van Rotterdam waar ook nog een groot deel meelevend is en de kerk bezoekt.
Overschie, lang het meest argrarische deel van de noordkant van Rotterdam heeft vanaf 1933 twee predikantsplaatsen en door de nieuwbouw na 1945 (Kleinpolder Oost en West) kwamen er aanvankelijk een derde predikant en diverse viacarissen en later zelfs een vierde predikant en een tweede kerkgebouw. Ook Overschie werd langzaam aan een gemeente die moest inkrimpen, drie predikantsplaatsen werden na het emeritaat van de voorgangers niet meer opgevuld en de (tamelijk nieuwe) Adventkerk ontkwam niet aan de slopershamer. De bevolking van het stasdeel Overschie veranderde drastisch en nu is er zoals voor 1933 een kerkgebouw en een predikant.
Opgaan. blinken en....toch niet verzinken. Want ondanks alles houdt onze Heer Zijn Kerk toch in stand en wordt de lofzang gaande gehouden. Tegen de klippen op, zoals wijlen Ds van Veldhuizens' motto was.
Hervormd Rotterdam in de crisis zette ik boven dit onderwerp. Maar dan kijk je toch eigenlijk naar het aantal kerkgebouwen, het aantal predikanten, het aantal kerkgangers, kortom wat je met het oog constateren kan, zo tel je.
Maar God telt heel anders en wie weet heeft Hij ondanks al dat negatieve 'nog veel volks in deze stad'. Iets wat in de eeuwigheid openbaar wordt.

[Voorbijganger]

Indrukwekkend verhaal. Heb het met interesse en bewogenheid gelezen.
En toch deze belijdenis vasthouden: de Heere regeert, en Hij houdt ook Zijn Kerk in stand!

[Jan Bras]

In 2008 bestond de Prinsekerk 75 jaar. Onder de titel `herinneringen aan 75 jaar Prinsekerk`verscheen een aardig boekje met verhalen. Voor liefhebbers:www.info@prinsekerk.nl.
Zelf heb ik ook herinneringen aan deze kerk. Als zovelen in de vijftiger jaren was de `trek`van ouderen en jongeren vanuit de randgemeenten groot. In kerkelijk Rotterdam Centrum, daar gebeurde het. Ten eerste de jeugddiensten op de eerste zondag van de maand, 11 uur. Wel aan de late kant, maar je kon dus `uitslapen`voor dat je naar de kerk ging. Aanvankelijk gingen alle (18!) toenmalige Rotterdamse dominees in die jeugddiensten voor, w.o. ook de GB-predikant Ds Korevaar en de Vrijzinnige Dr Sperna Weiland. Later kwamen alle jeugddiensten voor rekening van de jeugdpredikant (nu wijlen) Ds Schoch. Ten tweede was de variatie groter dan in de randgemeenten, die slechts een handvol predikanten hadden. Delfshaven (dat ook veel kerkgangers trok) had er 10 (w.o. een schipperspredikant en een academiepredikant). Daar trokken ook velen heen, vooral in de tijd van de GB-predikanten Ds Abma en diens opvolger Dr H. Goedhart. Ook de liturgisch ingestelde Ds Vos trok `veel volks`.
Maar nu dus over de Prinsekerk.
Na de 1e wereldoorlog was het Rotterdamse gemeentebestuur tot de conclusie gekomen dat de bevolkingsgroei van de grote werkstad niet langer, zoals in de 19e eeuw, opgevangen konden worden in naargeestige wijken als de Coolpolder, Crooswijk en het Oude Noorden, maar in een riante wijk met veel en veelsoortig groen, openbare gebouwen en woningen in een aantrekkelijke architectuur. Zorgvuldig werd in de riante jaren twintig, een periode van relatieve welvaart, een plan ontworpen voor het bebouwen van de Blijdorpse Polder dat aan deze verwachtingen zou voldoen. Het realiseren van dit project in de daarop volgende crisisjaren zal wel forse financiele problemen hebben gekend, maar wat er werd opgeleverd had kwaliteit en allure. Zo ontstond een harmonische woonwijk, gebouwd in een moderne stijl die de `Nieuwe Zakelijkheid`genoemd werd en met zijn ruime toepassing van fraai gemetselde bakstenen veel belangstelling en waardering kreeg. Ook planologisch konden de kerken in die jaren hun rol in de samenleving nog goed tot uitdrukking brengen. Zo kregen de Hervormde Gemeente, de Gereformeerde Kerk en de Rooms Katholieke Parochie een riante plek toegewezen om er hun godshuis neer te zetten. Voor de hervormden werd een mooie locatie aan het water bij de Statensingel en Schepenstraat. De Gereformeerden kregen aan de andere kant van de singel (bij de Statenweg) hun - inmiddels afgebroken - Statensingelkerk. De Prinsekerk was voor velen (dus ook voor mij) heel fraai en mooier dan al die bakbeesten van kerken die met namen van straten en windstreken werden aangeduid.
De kerk staat er robuust als het vaste geloof der vaderen, in strakke lijnen maar zonder de openheid van de Kerk naar de wereld uit te stralen. Intiem is de fraaie binnenplaats met bloemperk, die heel vaag aan een kloosterhof deed denken.
De toren, met zijn drie zichtbare luidklokken: de Juicher. de Roeper en de Trooster. Als ze alle drie op zondag de kerkgangers opriepen was het een feestelijk geluid. Bij rouwdiensten en op Goede Vrijdag luidde alleen de Trooster. Indrukwekkend was dat.
Het interieur maakte zo mogelijk nog meer indruk. En dan niet eens de indrukwekkende kansel en het orgelfront, die nog uit de Oosterkerk kwamen. De Oosterkerk, bouwvallig geworden, werd eind twintiger jaren verkocht aan de Gemeente Rotterdam, die op die plek de Gemeentebibliotheek (thans Onderwijsmuseum) liet bouwen, zodat er een beginkapitaal was voor de nieuw te bouwen kerk.
Indrukwekkend was ook de lichtval door de hoge ramen en dan natuurlijk het meubilair. Niet meer, ook voor jeugdigen, afschuwelijke kerkbanken, maar comfortabele klapstoeltjes, op een naar het liturgisch centrum aflopende vloer, zodat je niet tegen de rug van degene voor je hoefde te kijken. Een opstelling, die je maar in heel weinig kerkgebouwen ziet. In de zijbeuken wel banken en achterin (onder het orgelfront en met kussens!) de zogenaamde `regeerings-banken`de plaatsen voor het toenmalige College van Gecommiteerden (de oude naam voor wat we nu `kerkrentmeesters`noemen). Deze Gecommitteerden tot de zaken van de Nederduitsch Hervormde Gemeente Rotterdam Centrum, dat was de officiele naam, was een eerbiedwaardig college, mannnen van naam zaten daarin. Het fungeerde van 1810 tot eind tachtiger jaren van de voorbije eeuw. Rotterdam Centrum heeft i.t.t. andere grote steden sinds kort dus een zgn. `aangepaste kerkvoogdij`. Dit college had veel, zo niet alles te zeggen over de kerkgebouwen. Bij wijze van spreken moest de koster die in de keuken een handdoekenrekje wilde plaatsen, goedkeuring vragen aan het college.
In die zijbeuken mocht wel iedereen plaatsnemen.
De Prinsekerk is ontworpen door Architectenbureau Meischke en Schmidt en op 17 december 1932 vond de eerste steenlegging plaats door de voorzitter van het College van Gecommitteerden Mr A. van der Hoeven. Op 13 december van het daarop volgende jaar werd de inwijdingsdienst geleid door Ds A.C.G. den Hertog, de grote animator van de bouw. Op die dag lieten de Juicher, de Trooster en de Roeper voor het eerst van zich horen.

[Voorbijganger]

In de Prinsekerk te Rotterdam

[Jan Bras]

Zomaar wat herinneringen van een Prinsekerkganger uit de jaren 1958-1961.
De Prinsekerk was de wijkkerk voor de wijken Bergpolder, Blijdorp, en de straten rondom Bergselaan/Schieweg en Walenburgerweg/Spoorsingel. Beide laatste wijken werden aangeduid Derde- en Vierde Prinsekerkwijkgemeente.
De eerste predikanten waren Ds A.C.G. Den Hertog en Dr W.S. van Leeuwen alsmede Dr J.J. Stam. Ds Den Hertog, de animator of bouwpastor schreef elke week opwekkende stukjes (columns zouden we nu zeggen) en heeft de resterende ontbrekende gelden bij elkaar gebedeld. Ondanks zijn hoge leeftijd is hij nog vaak in een dienst voorgegaan. Het was een blijmoedig man, ondanks het huiselijk verdriet dat zijn vrouw en hem trof, ze hadden twee geestelijk onvolwaardige zoons. Een van die zoons is op een trieste manier om het leven gekomen. Naast het gemeentewerk was Ds Den Hertog predikant in het Huis van Bewaring, dat hij tot aan zijn overlijden is blijven doen. Zowel hij als de predikanten Stam en Visser waren langer verbonden aan de Rotterdamse gemeente. Bij het bombardement van 1940 `verloren`zij hun wijkgemeente en kwamen naar de toen nieuw gevormde wijkgemeenten over.
In 1958 werd ik lid van de Commissie van Ontvangst, een groep van jongeren die de kerkgangers bij binnenkomst begroetten en hen al dan niet van een kerkboek of orde van dienst voorzag. Ook moest je met het (door velen) gehate plaatsengeldbusje rongaan, nadat het lampje boven de kansel was gaan branden (vijf minuten voor aanvang) en dat gaf een run op de dan `vrije`plaatsen. Binnen in de hal (en buiten op de stoep voor de ingang) stonden de kerkgangers te wachten.
We moesten dan de rijen langs - het busje bevatte aan weerszijden glas, zodat je kon zien wie er wat in deed. (Als ik er nog aan denk.)
Na afloop van de dienst - waarin drie keer werd gecollecteerd: Diaconie, Weeshuis der Hervormde Gemeente en Kerk(voogdij) - was er een Schaalcollecte (een open schaal) voor een kerkvoogdelijk of diaconaal doel. Bovendien hingen er de bekende grijze Zendingsbussen en als Commissie van Ontvangst moest een van ons aan de uitgang plaats nemen met het busje om eventuele laatkomers die het busje `gemist`hadden dit voor te houden. Zelf had ik hier grote moeite mee. Vier keer een collecte + zendingsbus en dan nog eens weer het gehate`busje. Maar zo was het in alle kerken. De enige schaalcollecte die veel opbracht was de zgn. Wederopbouwcollecte, voor de vervanging van de in de oorlog verwoeste kerken (met name de Laurenskerk). Van het Rijk hadden de kerken in de verwoeste gebieden(dus ook in Rotterdam) het nodige aan financien ontvangen, maar toch...
We hoorden aan de opwekking door de dienstdoende predikant of hij sympathie had voor de collecte of niet.
Via de Commissie van Ontvangst ontstonden er met diverse jonge kerkgangers leuke contacten en je ontmoette elkaar zo ook `buiten de kerk`om.
Bij het Prinsekerkkoor bijvoorbeeld, opgericht op initiatef van Ds Visser (die, naar we vernamen, prachtig orgelspelen kon. Tijdens de Bijbellezingen die door hem in de week in de kapel van de Prinsekerk werden gehouden, begeleidde hij de te zingen liederen zelf op het orgel).
Het koor, onder leiding van de jonge enthousiaste Andre Verwoerd was klein zodat er tijdens de diensten dat er als koor gezongen moest worden het Hervormd Kerkkoor Overschie, dat hij ook onder zijn hoede had, meedeed. De `uit`wedstrijden waren dan vaak op de derde zondagavond van de maand, als het koor tijdens de jeugddiensten mocht zingen. Kerkelijk Overschie had het niet zo op een koor. Alleen tijdens de jeugddienst. Later is dat veranderd, gelukkig.
Andre Verwoerd, jong, enthousiast, componist van diverse kerkmuziek, was wel wat ongeduldig. Op de repetitie-avonden was het gezellig, maar soms.....teveel geklets, uit de toon, dus `vals`zingen. Andre kon er dan het bijltje bij neergooien, liep boos weg, na een `preek`van de voorzitter (een hoofdonderwijzer) kwam hij weer terug en we begonnen van voren af aan, totdat....
In 1959 deed ik in de Prinsekerk belijdenis. Een van de predikanten die mij aansprak, Ds Waardenburg, had een uur dat goed uitkwam voor mij als Handelsavond-scholier. Op 15 maart, tezamen met 14 anderen. Het Prinsekerkkoor deed mee. Als belijdeniscathechisanten zongen we vers 5 van Gezang 259 (aarzelend, dat wel) `Wordt maar ons geloof niet flauwer, vaster sluiten w`ons bij U aan`, waarop de gemeente ons toezong het eerste vers `Schaart u om de Goede Herder`.
Je denkt dat je er dan bent, maar nee, dan begint het pas. Het was in de tijd van Prof.Dr. P. Smits met zijn beruchte uitspraak `geef mijn portie maar aan fikkie`. Over de leer van de verzoening. Avonden hebben we er over gediscussieerd. Ik had me inmiddels aangesloten bij de Jonge Kerk (een `must`in die tijd, als je belijdenis had gedaan). We noemden hem dan al gauw `fikkie Smits`.
En nu.....
Gelukkig staat de Prinsekerk nog op zijn vertrouwde plek, al 75 jaar lang.
Volle kerken en dubbele diensten en wachtenden met een rij van hier tot ginder zijn er allang niet meer. De vier predikantsplaatsen zijn gereduceerd tot een. En de enige morgendienst wordt door een handjevol mensen bezocht.
Uit het jubileumboekje blijkt dat er toch wel veel activiteiten worden georganiseerd (zowel binnenkerkelijke- als buitenkerkelijke activiteiten).
Het zalencomplex bruist niet meer alleen van de wijkactiviteiten. Ook buurtraadsvergaderingen en vergaderingen van de diverse verenigingen van eigenaars worden gehouden (brengt geld op!)
Of de Prinsekerk het eeuwfeest haalt?
God, de Heer, weet het alleen.

[Jan Bras]

Tot mijn verrassing zag ik bovenstaande foto`s. Een van onze forummers heeft ze geplaatst. (Voor mij een moeilijke onderneming vanuit Brasil). Maar wie meer foto`s van de Prinsekerk (en meer) wil zien: Google afbeeldingen heeft er een hele hoop!
De bovenste foto is genomen vanaf de orgelgalerij, waar ook het koor altijd plaatsnam en wel aan de kant waar mijn persoontje stond die als tenor in het koor zong. Dit `uitzicht`naar de kansel zag ik vanaf die plek altijd.
Het nadeel van die plek was dat in het midden het orgel staat, zodat je weinig contact met elkaar had (bassen, alten) en Andre Verwoerd vaak moeite had met dirigeren. In later jaren is het koor naar beneden verhuisd, voor de kansel dus.
Toen was weer het nadeel dat we een stijve nek kregen van het opkijken naar de voorganger op de kansel. En zo was er altijd wel wat.....

[Jan Bras]

Ds Pieter Van Toorn (1882-1953) was de eerste predikant, behorend tot de richting van de Geref. Bond die aan de Hervormde Gemeente van Rotterdam Centrum werd verbonden. Hij deed op 14 december 1913 zijn intrede in de Grote Kerk. In 1917 kreeg van Toorn als medestander naast zich drs Simon Van Dorp (1880-1963), die na vier jaar naar Utrecht vertrok en vervolgens daarna naar Den Haag, waar hij in 1941 met emeritaat ging. Als opvolger van Ds Van Dorp kwam Ds Johannes De Bruin (1875-1944). Intussen had deze aan invloed winnende kerkelijke richtng in 1920 een derde predikantsplaats in Rotterdam verworven. Deze werd bezet door Ds Maarten van Grieken (1875-1949), die zelf jarenlang voorzitter van de Gereformeerde Bond is geweest. De zo even genoemde 'nestor' van Toorn diende de gemeente tot aan zijn emeritaat in 1949.
Sinds Rotterdam in 1930 achttien predikanten had, bestond er een precieze verdeling naar richtingen: negen predikanten behoorden tot de ethische, zes predikanten behoorden tot de confessionele en drie tot de Gereformeerde Bondsrichting. Deze kerkelijke partijvorming betekende niet noodzakelijk , dat de contacten binnen het ministerie van predikanten voortdurend aan theologische spanningen onderhevig waren.
Een figuur die bijvoorbeeld door zijn persoonlijke uitstraling en lange staat van dienst een beetje boven de richtingen verheven bleek te zijn, was Dr Jacobus Richardus Callenbach (1862-1945), predikant in Rotterdam vanaf 1901 tot zijn emeritaat in 1936. Hij werd door Abraham van der Hoeven, oud-voorzitter van het College van Gecommitteerden, alsvolgt getypeerd: "Direct innemend door zijn uiterlijk, zijn hoofse omgangsvormen, zijn warm hart en zijn zo helder verstand, was hij de trots van ons allen: de 'leider' zijner ambtgenoten aldra, de vriend van oud en jong, de biechtvader der bezwaarden, de trouwe trooster der zieken en de tussenpersoon voor misdeelden bij 'bedeelden' ".
Callenbach - zoon van de bekende Nijkerkse uitgever - mag trouwens in deze historische Laurensbundel wel bijzonder worden gememoreerd. Hij voelde zich nauw betrokken bij het wel en wee bij deze kerk, mede omdat zijn predikantswijk het aangrenzende zuidelijke gedeelte van de binnenstad omvatte. Iedere vrijdagmorgen hield Callenbach spreekuur in de cathechisatiekamer in de aanbouw van de kerk, en op 15 juli 1915, toen de kerk na een inwendige restauratie weer in gebruik genomen werd, leidde hij de bijzondere dienst die onder meer werd bijgewoond door Koningin Wilhelmina en Prins Hendrik.
De jaren '20 en '30 werden voor het geheel van de Nederlandse Hervormde Kerk sterk bepaald door talrijke maar vruchteloze pogingen om het verouderde Algemeen Reglement van Bestuur te vervangen. Pas n 1951, door de crisis van de oorlogsjaren heen, is het gelukt een nieuwe kerkorde aan te nemen. Daarbij hoopte men onder meer de oude richtingenstrijd die de kerk zo kon verlammen, te overwinnen. Zoals we zagen was in Rotterdam jarenlang de ethische richting dominant, zij het dat 'Bond' en 'Confessioneel' samen het tegenwicht vormden.
In dit orthodoxe klimaat kreeg lange tijd de vrijzinnigheid officieel geen kans. Wel was er een Rotterdamse afdeling van Vrijzinnig Hervormden.
In 1955 beriep echter de kerkeraad na ampele besprekingen voor de Zuiderkerkwijkgemeente NB thans Pauluskerkwijk, een tweede predikant (naast Ds W.A. Zeydner die in 1956 met emeritaat zou gaan),
van vrijzinnige richting, n.l. Dr J. Sperna Weiland. Tevens werd besloten een orgaan van bijstand in te stellen dat hem bij het werk onder de vrijzinnigen van geheel vrijzinnig Rotterdam terzijde zou staan. Met uitzondering van hervormd Hillegerserg die inmiddels in diezelfde tijd de zgn. '7e predikantsplaats' had ingesteld ten behoeve van de vrijzinnige richting waar jarenlang Ds C.G. Mulder aan verbonden is geweest.
De bestaande Rotterdamse afdeling van de vrijzinnig-hervormden werd niet opgeheven, maar door deze stap van de in grote meerderheid orthodoxe kerkeraad ontstond er binding van de vrijzinnige gemeenteleden met de hervormde gemeente.
Een voorstander van deze ' integratie' was Ds W.L. Tukker, bekend Gereformeere Bonder en visitator generaal, die de Rotterdamse gemeente diende in de jaren 1955-1959.
N.B. Een familielid van mij zei altijd: "Ds Sperna Weiland wil ik niet kwijt, maar Ds Tukker kan ik ook niet missen!"
Onder Sperna Weilands' opvolgers (Ds G.W. Reitsema en Ds T.R. Noorman) werd deze integratie bevestigd. De inmiddels sinds kort ge-
emeriteerde Ds Noorman was predikant van de wijkgemeente 'Maaskant' die samenwerkt met de vrijzinnige werkgroep 'Open Grenzen'.
Eenzelfde constructie is in de loop der tijd ontstaan voor de 'rechterflank' van de hervormde gemeente. Had de Gereformeerde Bond voorheen drie predikantsplaatsen, thans is alleen - door samenvoegingen - wijkgemeente 'De Samaritaan' de erfgename van deze traditie.
De predikant hiervan is thans Drs H.G. de Graaff, opvolger van de geëmeriteerde Drs L.J. Geluk (oud-voorzitter van de 'Bond'). Ds Geluk volgde in 1987 de enthousiaste Ds N. Kleermaker op die in 1985 met emeritaat ging en de Rotterdamse gemeente met al zijn krachten ruim vijfentwintig jaar diende als opvolger van Ds Tukker.
Anno 2010 kan degene die de moeite neemt om vier zondagen achter elkaar de kerkdiensten in de Laurenskerk te bezoeken in de vormen van eredienst een rijke schakering waarnemen. Naast de sobere orde van dienst van de vrijzinnig-hervormden, met ruimte voor stilte, orgelspel en een persoonlijk gericht woord, is er de rijke liturgie van het Laurenspastoraat met iedere dienst de viering van het Heilig Avondmaal en medewerking van de cantorij. En naast een sobere liturgie met alleen gemeentezang van psalmen en een reformatorisch-bevindelijke verkondiging, is er een traditionele kerkdienst van wat n de jaren zestig genoemd werd midden-orthodoxe snit. de laatste twee typen van eredienst zijn wat naar de rand verschoven, 's morgens vroeg of in de namiddag.
Maar de Laurens is nog steeds het dak boven alle richtingen van hervormd Rotterdam Centrum.

Bronnen:
1 voor een deel 'De Laurens in het midden' (J.C. Okkema 'Hervormd Rotterdam in en rond de Grote Kerk - negentriende en twintigste eeuw
2 eigen herinneringen

[Roel]

En waar past in dit overigens prachtige plaatje Ds C A Korevaar?

[Jan Bras]

De vacatures de Bruin en van Grieken zijn (o.a. wegens de oorlogsomstandigheden) niet meer apart vervuld. Ds H.S.J. Kalff is in 1944 vanuit Gouda naar Rotterdam gekomen (in Gouda volgde Ds C.A. Korevaar hem op) en na het vertrek van Ds Kalff in 1948 naar Amsterdam, kwam Ds Korevaar vanuit Gouda naar Rotterdam en diende de gemeente rond de inmiddels afgebroken Helvetiakapel (geschenk uit Zwitserland) en de Noorderkerk - en later de in 1960 gebouwde Opstandingskerk, die op de plek van de aan Rotterdam-Hoogvliet verkochte Helvetiakapel verrees - tot zijn emeritaat in 1981. De `zwaarste dienst`voor hem was toch wel de sluitingsdienst van de Noorderkerk, die hij leidde.
(Lees `Levenslang leerling, interviewbundel met herv.geref. emeriti).
Na zijn emeritaat dienden Ds J. Bogaard en Ds L. Romein de wijkgemeente en onder leiding van Ds P.W. de Nooy is de wijkgemeente `buiten het verband van de Hervormde Gemeente geraakt`en is nu een zelfstandige gemeente geworden met een evangelische inslag en kerkt in een zaal van een bejaardencomplex (begrijp ik vanaf de website `Opstandingsgemeente`). De Opstandingskerk is thans `wijkkerk`van de wijkgemeente `De Samaritaan`.
Deze wijkgemeente leidde een `zwervend bestaan`. Na de sluiting en sloop van de Koninginnekerk kreeg de wijkgemeente onderdak in wijkcentrum `Het Trefpunt`totdat de toenmalige kerkvoogdij het onzalige besluit nam (zonder voorkennis) het wijkcentrum te verkopen en te slopen voor woningbouw. Daarna is er nog enige tijd gekerkt in de geref. Nieuwe Oosterkerk.

[Jan Bras]

`Hervormd Rotterdam in de crisis`. Bovenstaande verhalen vertellen een bewogen geschiedenis over voornamelijk Rotterdam Centrum, maar ze gelden ook voor de rest van de hervormde gemeenten en voor de gereformeerde kerken, die her en der `samen op weg`zijn gegaan en uiteindelijk tot de PKN behoren.
Diverse gemeenten zijn naast wijk- ook streekgemeente geworden. Veelal door het confessionele c.q. gereformeerde bondsgeluid wat er te horen is: Oude- of Pelgrimvaderskerk (Delfshaven), Opstandingskerk (Centrum) en Hoflaankerk (Kralingen (alle drie met een sterk missionair karakter), Hillegersberg (Hillegondakerk) `streekgemeente`van conf.-geref.bondsmodaliteit). In Rotterdam Zuid geldt dit dus voor IJsselmonde (Adriaen Janszkerk ook sterk missionair gericht alsmede de Pelgrimskerk) en voor de `rest van Zuid en omstreken de Maranathakerk (Ger. Bondsgemeente). In deze laatste gemeente zijn afgelopen jaren veel mensen uit de Ger. Gemeenten overgekomen.
Het is intressant om via de websites kennis te maken met de gemeenten en te lezen `hoe`en `wat`ze er doen.

[team2001]

Los van de nostalgie.

http://www.wijkgemeenteslinge.nl/default.aspx?lIntEntityId=6129

een beetje r'dam van nu

AZ

[gazelle]

Jan, Team

Afgelopen donderdag ben ik als niet-Rotterdammer een dagje door Rotterdam en Rotterdam-Zuid gedwaald. Ik heb genoten van de indrukken. En ik werd geconfronteerd met mezelf.

Ik ben via het Noordereiland naar Feyenoord gefietst en heb de omstreden moskee in de buurt van het Feyenoord-stadion gezien: groot, indrukwekkend met hoge, dreigende minaretten. Later zag ik vanaf de Euromast ergens in Rotterdam-Noord ook een (grote) moskee staan. Maar wat me tijdens die fietstocht vooral opviel waren kleinere gebouwen die blijkens hun opschriften evangelische gemeentes waren. Op bescheiden schaal heel duidelijk in de wijk aanwezig. Ik herinnerde me de uitspraak weer dat van de immigranten in Nederland ca. 50% een christelijke achtergrond heeft ! Dat moet ik, moeten we niet vergeten.
Ook vond ik Rotterdam-Zuid een erg gekleurde, zwarte wijk. Ik voelde en voel mijn eigen reserve bij deze zinnen en moest denken aan al die mensen die Geert Wilders stemmen: ik kon en kan het me voorstellen: een gevoel van vervreemding maar dat is toch niet het hele verhaal. Ik hoop nog altijd op leiders in de grote partijen die ondanks die vervreemding ook nog iets van perspectief kunnen bieden.
Zo maar een indruk en een gedachte.

[team2001]

[gazelle]

[Jan Bras]

Van tijd tot tijd krijg ik foto`s gemaild over en van Rotterdam (by Zeppelin)en er zijn natuurlijk de diverse Rotterdamse sites. Je ziet dan inderdaad waar het `groot kapitaal`huist!
Gazelle, je hebt een nostalgisch tripje gemaakt door Rotterdam Zuid, waar vanaf het zgn. `Noordereiland en richting grote Essalammoskee ooit zo heel anders was. Tussen haakjes: is de moskee eindelijk klaar? Er lagen nogal wat problemen: Gemeente Rotterdam wilde bouwvergunning intrekken - problemen met financiering door een of andere rijke sjeik, etc. etc.
Ben je nog langs de Maranathakerk gekomen. Deze gemeente is zoals zoveel bijbelgetrouwe gemeenten in de stad een `streekgemeente`geworden. (Wat hadden die moslims dit gebouw graag gehad!) Het is de kerk waar ik als jochie van 5 aan de hand van oma en opa kwam en opzag naar die - voor mijn ogen aandoende - kolossale preekstoel en het orgelfront er boven, maar met dat orgel was altijd wel iets aan de hand. En nu hebben ze een mooi (van den Heuvel?)orgel.
Ik mis in het verhaal over Zuidwijk de Bethel(?)kerk van de Ger. Gemeente aan de Langenhorst. Is w.s. nu ook een `streekgemeente`. De Ger. Gem. Mijnsherenplein is `verhuisd`naar Barendrecht. Kerkgebouw is overgegaan naar Victory Outreach. (Zowel aankoop grond Barendrecht en verkoop kerk is door mij behandeld op het notariskantoor waar ik toen werkte).
Als je de website van Ds At Polhuis (jarenlang predikant in hervormd Pendrecht) bezoekt, lees je dat er over enige jaren nog slecht drie predikanten in Rotterdam Zuid werken.
Natuurlijk is de bevolkingssamenstelling drastisch gewijzigd en ook is er- en wordt er veel nieuwbouw gepleegd. De (toen moderne) `revolutiebouw`heeft daar ook zijn langste tijd gehad.
De protestantse- maar ook de roomskatholieke kerken in de grote steden dienen zich toch meer te richten op de internationale bewoners. Al zullen die graag toch onder zichzelf zijn, gezien dat onze protestantse erediensten weinig toegankelijk zijn voor deze mensen.
Ik las laatst over een gemeente die een verkorte toelichting (in Frans, Duits, Engels) geeft van de verkondiging en de teksten van de te zingen liederen.